Yerli Uçağımız Göklerde (mi)? -TRJET Projesi

Tarih 27 Mayıs 2015. 7 Haziran 2015’teki milletvekili seçimlerinden sadece 10 gün önce. Dönemin başbakanı Ahmet Davutoğlu tarafından “Göklerde bir Türk” sloganıyla TRJet Projesi açıklanıyor. Bu yeni ve modern Türk yolcu uçağının bir lansman töreniydi. Pek çok kişi ve otorite tarafından “Göklere vurulacak Türk damgası” denilen projenin detaylarını yine Başbakan Davutoğlu ve Milli Savunma Bakanı Yılmaz tarafından açıklıyordu.

Açıklamalarında ise uçağın cumhuriyetimizin 96. yıldönümü olan 29 Ekim 2019 tarihinde ilk yolculu seferine çıkacağını söylüyordu. Hatta Davutoğlu için memleketi olan Konya’dan o dönem yeni açılmış olan Hakkari-Yüksekova Havalimanı’na temsili bir bilet bile kesilmişti.
Davutoğlu, “Böylece pek çok noktaya çapraz seferler de düzenleyeceğiz” demişti. Yani, sadece İstanbul, Ankara, İzmir gibi büyük meydanlardan Anadolu’ya değil, Anadolu’nun pek çok noktası, büyükşehirler olmadan, direkt birbirine bağlanacaktı, hem de çok daha ucuza.

Dönemin Milli Savunma Bakanı İsmet Yılmaz, başbakan Ahmet Davutoğlu ve eşleri

Nihayetinde Türkiye Cumhuriyeti Savunma Sanayi Müsteşarlığı, Amerika’da kurulmuş bir şirket olan Sierra Nevada Corporation ile bir anlaşma imzalamıştı. Bu anlamaya göre Türkiye’nin kendi yolcu uçağını üretip göklerle buluşturması Sierra Nevada Corporation ortaklığı ile sağlayacaktı. Geçmişte de şahit olduğumuz benzer girişimler gibi bu proje de basın ve medya organlarında “büyük zafer” olarak yorumlandı ve sanki uçak üretilmişcesine bir sansasyon yaratıldı. Tabi bunda seçimlerin yakın olmasının payı yoktu (!)

Türkiye Cumhuriyeti’nin anlaşma sağladığı şirket olan Sierra Nevada Corporation, 1963’te az sayıda çalışanla birlikte hizmet vermeye başladı. 1994 yılında Eren ve Fatih Özmen tarafından satın alınan şirket hızlıca büyümeye başladı. Günümüzde pek çok ülkeden mühendis ve çalışanların bulunduğu yaklaşık 3000 çalışanıyla, uzay-havacılık konusunda başta NASA ve Amerikan Hava Kuvvetleri için üretim yapıyor.
Fakat Türkiye hükümetinin Sierra Nevada Corp. ile işbirliği yapmasının tek sebebi sahiplerinin Türk olması değildi.

Sierra Nevada Corp. tarafından NASA için üretilen “Dream Chaser” alçak yörüne aracı önüne poz veren Eren ve Fatih Özmen

Gurbetçi “Yerli Uçak”

Almanya merkezli bir havacılık şirketi olan Dornier, başta İngiliz ve Fransız havayolları için uçak üreten şirket daha çok bölgesel tipteki küçük uçakların üretimini ve geliştirilmesini sağlıyordu. Ama 2002’de şirket resmi olarak iflasını açıkladı. Şirketin tüm üretim ve sınai mülkiyet haklarını ise Sierra Nevada Corp. -kısaca SNC- satın aldı. Türk hükümeti için bulunmaz bir fırsattı. TRJet projesi de tam da bu zamanda ortaya çıktı. Esasında proje, Dornier’ın ürettiği bir model olan 328 temelleri üzerinde yükselecekti. 1991 yılında ilk uçuşunu yapan Dornier 328’in üretimi 2000 yılına kadar devam etti.
Teorikte TRJet için gayet uygun bir modeldi. Öncelikle sıfırdan bir tasarım ve üretim süreci olmayacaktı, kendini kanıtlamış bir modeldi ve hali hazırda pek çok kullanıcısı vardı. İmzalanan anlaşmaya göre Dornierler, SNC tarafından modernize edilecek ve TRJ-328 adıyla tekrar üretim bandına girecekti.

İngiltere Havayolları'na ait bir Dornier 328, Wikipedia.
İngiltere Havayolları adına uçan bir Dornier 328, Wikipedia.

TRJ-328’in özellikleri ve TRJ-628

TRJ-328, alıştığımız yolcu uçaklarının aksine küçük bir uçaktı. Bölgesel Jet sınıfına giren bu uçağın, ilk etapta 32 kişiyi taşıması planlanıyordu. Başlangıçta turboprop -yani pervaneli- bir motora sahip olması planlanan uçak, zamanla jet motorlu versiyona da kavuşacaktı.

Bir diğer tanıtılan fakat çizimden öteye gidemeyen diğer model olan TRJ-628 ise 60 ile 75 kişilik yolcu kapasitesine sahip olacaktı ve 328’in aksine tasarımı ve çizimi Türk mühendislerine ait olan bir model olacaktı. Tasarlanan modeller sadece yolcu taşımacılığı değil, VIP, askeri ve nakliye gibi çeşitli alanlarda kullanılmak üzere konfigüre edilebilecekti.
İlk etapta 2019 yılında 50 adet olarak SNC’nin ABD’de bulunan üssünde üretilecekti, sertifika ve onay alındıktan sonra ise üretim Ankara’da Esenboğa Havalimanı civarına kurulacak tesislere kaydırılacaktı.

Üst: TR-628 Askeri Versiyonu, Alt: TRJ-328 Ambulans Versiyonu

Seçimler bitti, proje unutuldu

Kağıt üzerinde her şey mükemmel olsa bile 7 Haziran 2015 seçimlerinden sonra bu proje bir daha asla gündeme gelmedi. 2017 yılında ise projede herhangi bir ilerleme kat edilmediği için projenin iptal edildiği haberleri gündeme bomba gibi düştü. Fakat uçağın üretimini yapacak olan SNC, bir basın açıklaması ile bu dedikoduları yalanladı.

Son zamanlarda medyada projenin iptal edildiğine dair spekülasyonlar ortaya atılmıştır. TRJet resmi makamlardan bu güne kadar herhangi bir iptal bildirimi almamıştır.

Bölgesel Uçak Projesi hepimizi aşan bir projedir. Bu küresel yatırım, Türkiye ekonomisini dünyada güçlendirecek ve Türk gençliğine yeni olanaklar sağlayacak mega bir yatırımdır.

TRJet basın açıklaması, Eren Özmen

Fakat bu açıklama dedikoduları sona erdirmemişti. Aynı yılın sonuna doğru Arabistan merkezli havacılık dergisi olan Arabianaerospace, SSM’den bir yetkiliyi kaynak göstererek projenin “yerlilik oranının düşük olmasına nazaran yüksek üretim ve işletme maliyeti” nedeniyle iptal edildiğini, projede yer alan mühendis ve çalışanların işine son verildiğini açıkladı. SSM ise bu iddialara cevap vermek yerine “Yerlilik oranı yüksek olan projelere yönelineceği” gibi muğlak bir açıklama ile geçiştirdi. Kimse kesin olarak projenin sürdürüldüğünü ya da sonlandığını açıklayamadı.
“Yerli yolcu uçağı” rüyası, yapayalnız bir vaziyette ortada bırakılmıştı.

TRJet’ten sonra projenin akıbeti

Türk hükümetinin iptalinden sonra Dornier platformunu değerlendirmek isteyen SNC firması, projenin -gayriresmi olarak- iptali ile görüşmelere başladı. Geçtiğimiz yıl DRA adındaki Alman bir havacılık şirketi ile anlaşma yaptı. Alman hükümetinin de desteği ile doğduğu topraklara tekrar dönen Dornier, Almanya’da modernize edilip D328NEU adıyla tekrardan üretime girecek. Bu yılın Nisan ayında bir basın bildirisi yayınlayan şirket, üretim ve montaj hattının kurulması için çalışmalar yürüttüğünü açıkladı. Açıklanan programa göre, hali hazırda Almanya’daki Oberpfaffenhofen Havalimanı civarında geliştirilen uçak, Leipzig’teki bir fabrikada üretilecek

Son olarak ve benim yorumum

Cumhuriyet’in kuruluşundan beri başta Vecihi Hürkuş ve Nuri Demirağ gibi pek çok Türk, ayyıldızlı bayrağa sahip olan bir uçağı gökyüzünde görmek istemişti. Öyle ya da böyle engellenen bu girişimlerde sonra atılan bu ilk somut adım pek çok kişiyi heyecanlandırdı, büyük bir basın toplantısı ile lanse edilen bu “sükseli” proje, ne yazık ki diğer pek çok proje gibi siyasal bir propaganda aracı olmaktan öteye gidemedi ve sessiz sedasız iptal edildi. Ne yazık ki bize verilen diğer -belki de son- şans olan bu projeyi de başka bir ülkeye kaptırdık.

Tren bir kez daha kaçtı ve tarih yeniden tekerrür etti…

Kaynakça


Alperen Karademir
Araştırmayı haddinen fazla seven, havacılık aşığı, bezmiş bir makine mühendisliği öğrencisi.