Seyirci Etkisi: İnsan Psikolojisinin Hatası

Şimdi size bir soru, sokak ortasında bir kadın yardım diye bağırsa, o sokak kalabalıkken mi daha çok müdahale olur yoksa biraz daha tenhayken, hatta sokakta sadece 1 farklı kişi varken mi ? Tenhayken diyenler kazandı. Bu gün inceleyeceğimiz sosyal psikoloji konusu Bystander Effect, yani Seyirci Etkisi.

Nedir bu Seyirci Etkisi ?

Nedir bu Bystander Effect, Türkçe adıyla Seyirci Etkisi. Önce bir tanımlama yapayım kısaca; insanların kalabalık ortamlarda nasıl olsa başkası yapar mantığıyla olaylara daha az müdahil olması durumu diyebiliriz. Genovese sendromu da deniyor bu duruma, sorumluluğun yayılması da deniyor. Mesela yolda birisine araba çarptı ve kaçtı diyelim. Etraftaki tek insan sizseniz hemen yardım edip polisi, ambulansı arama ihtimaliniz, kalabalık bir caddede aynı kaza yaşandığında arama ihtimalinizden fazla. Yani istatistiksel olarak fazla, biricik birey olarak düşünmemek lazım istisna durumlar olur her zaman. Şöyle bir çıkış hikayesi var:

Seyirci Etkisinin Çıkışı

Seyirci Etkisi

  Kitty Genovese, 60’lı yıllarda New York’ta yaşamış İtalyan asıllı bir Amerikalı. 14 Mart 1964 günü sabaha karşı 03.00’da arabasını park edip evine doğru yürürken bir adam tarafından sırtından bıçaklanmış. Genovese’in çığlıklarını duyan bir komşu pencereden kızı rahat bırak diye bağırınca adam koşarak uzaklaşmış. Sonrasında kimse polisi aramamış veya kadına yardım etmemiş. Durumu fark eden adam 10 dakika sonra geri dönüp Genovese’i bulmuş ve tekrar tekrar bıçaklamış. Olayı gören 38 kişiden sadece biri polisi aramış. O da katil üçüncü defa dönüp işini bitirdikten sonra. Bütün bunlar yarım saat içinde olmuş ve bu süre boyunca Genovese sürekli bağırarak yardım istiyormuş.

Görgü tanıkları ifadelerinde, başka birisi aramıştır diye polisi aramadıklarını ve olaya karışmak istemediklerini söylemişler. Bu olayın ardından ABD’de yer yerinden oynamış. Medyada haftalarca bu olay tartışılmış. Sosyal psikologlar bu duruma Kitty Effect adını vermişler.

Kitty Genovese olayının bir benzeri 4 Ağustos 2005’te İngiltere’de yaşanmış. İngiltere’de iki katlı otobüslerden birinin üst katında kız arkadaşıyla seyahat eden bir adam, kız arkadaşına sarkıntılık eden biri tarafından bıçaklanmış. Kız dakikalar boyunca yardım istediği halde kimse yukarı çıkıp ne olduğuna bakmamış. Bıçaklayan adam ilk durakta sakince otobüsten inmiş. Yaralanan adam kendi çabasıyla aşağı indiğinde bile, sadece bir kişi yarasına müdahale etmeye çalışmış. Bu adam da Kitty Genovese gibi hayatını kaybetmiş.

Etrafımızda bu tip çok olay oluyor aslında biz farkında bile olmadan. Birileri kavga ediyor, mesela kalabalık bir yerdeyse herkes yanlarından geçip gidiyor.

Yine bu Bystander Effect ile ilgili bir olay anlattı arkadaşım, Adana’da bunların köyünde elektrikler gidermiş bazen, yağmurda fırtınada direk devriliyormuş veya başka bir durum oluyormuş, kimse elektrik şirketini arayıp durumu bildirmiyormuş. Nasıl olsa birisi arayıp söylemiştir diye. 8-10 saat fazladan elektriksiz kalındığı oluyormuş bildirmedeki gecikme yüzünden.

Bazen videolarda veya haberlerde de görüyoruz birileri birilerini bıçaklıyor veya dövüyor, kimse dahil olmuyor, dahil olmayı geçtim polisi de aramıyor. Dahil olmama durumuna sadece Bystander Eeffect demek doğru olmaz orada yaşama içgüdüsünün oluşturduğu korku durumu da var fakat gidip bir köşede polisi aramamak tam da bu seyirci etkisine örnek oluşturuyor. Nasıl olsa birisi arar mantığıyla geçip gidiyor insanlar.

Seyirci Etkisinden Çıkmak

Bu etkide kalmamak lazım, ne olursa olsun etrafımızda olan olaylara kendimizi riske atmadan müdahale etmeliyiz. Kavga mı var? Mutlaka gidip ayırmamıza gerek yok fakat polisi arayabiliriz. Trafik kazası mı oldu yaralı mı var? Hemen ambulansı aramak lazım, isterse orada 100 kişi olsun fark etmez. Herkes aynı şeyi düşünüyor çünkü, burada 100 kişi var muhakkak aranmıştır ambulans diye. Ama sonra aradan 10-15 dakika geçiyor ambulans yok sebebi de kimse aramamış.

Bu tip durumların farkındalığına varıp çözüm odaklı bir şekilde müdahil olmak gerekiyor. Yani üçüncü kişi olarak dahil olup yardım etmekte fayda var. Toplumda herkes bu şekilde davransa belki de bu tip durumlardaki ölümlerin veya zararların yarısı hiç olmayacak. Buradan çıkaracağımız ders, “İzleme, polisi ara!” olur.

Diğer içeriklerimize göz atmak için buraya tıklayın. Ayrıca, bizi Instagram ve Twitter üzerinden takip etmeyi unutmayın!