Rousseau’nun Dönüm Noktası: Bilim ve Sanat Ahlaklı Olmamızı Sağladı Mı?

Rousseau, siyaset felsefesine yönelik düşünceleri ekseninde felsefe tarihinde öne çıkan bir isim olarak anılmaktadır. Russell’ın ifadesiyle; on sekizinci yüzyıl Fransızcasındaki anlamıyla bir philosophe olmasına rağmen, bugünkü anlamıyla bir ”filozof” değildi. Nitekim yine de 18.yüzyıl Aydınlanma Çağı’nın önemli temsilcilerinden biri olmasına olanak sağlayan düşüncelerinin felsefe, siyaset ve edebiyat üzerine olan etkisi inkar edilemez derecede güçlüdür.

Kendisinin yaşamının bir kırılma noktası olarak ifade edilebilen olay ise, 1749 yılında Dijon Akademisi’nin sorduğu yarışma sorusu olan ”Bilimlerin ve sanatların gelişmesi ahlakın düzelmesine yardım etmiş midir?” sorusuna verdiği cevaptır. Aydınlanma Çağı’nın atmosferini şaşırtacak biçimde bu soruya vermiş olduğu Hayır cevabı hem onun felsefi düşüncelerinin temeli, hem de onu dünyaya tanıtan ününün sebebidir. Bu soruya verdiği cevabı daha sonrasında da bir kitap olarak basmıştır.

Ün nedir ki? İşte ben ünümü şu zavallı esere borçluyum. Bana bir armağan kazandırmış ve adımı tanıttırmış olan bu eser, nihayet orta halli bir yazıdır.

Jean – Jacques Rousseau / Bilimler ve Sanatlar Üstüne Söylev (Açıklama)
Rousseau
Jean – Jacques Rousseau (1712-1778)

Rousseau ve Toplumsal Erdemi

Rousseau’nun bu soruya vermiş olduğu cevabın içeriği bir yana, eserin önemi, onun düşüncelerinin temeli olmasında yatmaktadır. Rousseau özellikle Toplum Sözleşmesi adlı eserinin oluşumunu yine bu eserde bahsi geçen düşünceleri eşliğinde yapmıştır. Bu bağlamdan bakıldığında da kendisini okuma sırasında kronolojik bir önem de görülebilmektedir.

Kendisinin yaşadığı dönemin atmosferine uygun olmayan bir cevap verdiğinin farkında olmasıyla birlikte, hoş karşılanma isteğinden öte bir istekle bu düşünceyi dile getirdiğini de aktarmaktadır.

Avrupa’nın en bilgili kurullarından biri önünde bilimleri kötülemeye, bir akademide bilgisizliği övmeye, gerçek bilginlere karşı saygı duyarken bilimi hor görmeye insan nasıl cesaret edebilir? Bu çelişkileri gördüm; ama cesaretim kırılmadı. Kendi kendime, benim yaptığım bilimi kötülemek değil, erdemli insanlar karşısında erdemi savunmaktır.

Jean – Jacques Rousseau / Bilimler ve Sanatlar Üstüne Söylev (5.syf)

Rousseau erdemle bağlantılı olmayan bilim ve sanatları keskin bir tavırla ve hoşnutsuzlukla karşılıyor. Yapılan sanat ve bilimleri toplumsal bağlamında ele alıyor ve şayet birisi bunu toplumsal bağlamdan farklı olarak kendisini öne çıkarmak için yaparsa bunun erdeme zarar vereceğini ifade ediyor. Bunun yanı sırada kendisi iyi bir yurttaş olmayı, erdemli olmayı her şeyin üstünde görüyor.

Rousseau

Rönesans filozofu Machiavelli’nin tarihten verdiği örneklerle sık sık kendi düşüncelerini desteklemesi gibi, Rousseau da söz konusu şaşırtıcı bu düşüncelerini tarihsel örnekler doğrultusunda aktarmaktadır. Ona göre Sparta devletinin başarısının sebebi filozofları, hatipleri kovmasına, Atina devletinin sönüklüğünün sebebi ise bilimler ve sanatlar ile iç içe olmasına dayanmaktadır.

Hayatta rahatlıklar arttıkça, sanatlar ilerledikçe, lüks her tarafa yayıldıkça, mertlik bozuluyor; askerlik değerleri kayboluyor: Bu da yine, kapalı odalarda türeyen bilimlerin ve sanatların işidir.

Jean – Jacques Rousseau / Bilimler ve Sanatlar Üstüne Söylev (25.syf)
Aynı zamanda gelişmiş Avrupalıları savaşta yenebilen vahşileri örnek göstererek bilimler ve sanatların bir sönüklüğe yol açacağını ifade ediyor. Onun perspektifinden Toplumsal bağlamda ele alınan bu konular, toplumsal bağlamdan koptuğunda ahlaksızlığı doğurmaktadır.

Bütün hayatında kötü bir ozan, sönük bir matematikçi kalacak bir adam, belki büyük bir kumaş fabrikacısı olabilirdi.

Jean – Jacques Rousseau / Bilimler ve Sanatlar Üstüne Söylev (32.syf)

Rousseau‘nun düşüncelerini kendi dönemi çerçevesinde değerlendirdiğimizde ne kadar tuhaf ve şaşırtıcıysa günümüz koşullarında da bir o kadar tuhaf ve şaşırtıcı olabilmektedir. Nitekim onun düşüncelerinin temeli olması nedeniyle de ayrıca önem arz etmektedir.

Bizleri Instagram ve Twitter hesaplarımız üzerinden takip edebilirsiniz. Diğer içeriklerimize de göz atmayı unutmayın!

Kaynakça

  • ROUSSEAU, Jean – Jacques, Bilimler ve Sanatlar Üstüne Söylev, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Çev: Sabahattin Eyüboğlu, 2019, İstanbul
  • RUSSELL, Bertrand, Batı Felsefesi Tarihi 3.Cilt, Alfa Yayınları, Çev: Ahmet Fethi, 2019, İstanbul

Mert Can Ay
Ege Üniversitesi Kimya bölümü öğrencisi. Lisans eğitiminin yanı sıra düşünmekten ve düşlemekten hoşlanan, kendi çapında da felsefeye, edebiyata ve sanata dair merakı neticesinde düşüncelerini aktaran birisi. [email protected]