Modern Bankacılık Sistemi Nasıl Oluştu?

Modern bankacılık sistemi nasıl oluştu? Para, basit bir sistemle gelişimine devam ederken bankacılık gibi karmaşık yapıya bizi zorlayan neydi? Bankalar kendini ilk olarak nerede göstermiştir, Avrupa’da mı? Hayır…

bankacılık

Para kullanımı bilgimiz dâhilinde olan Lidyalılar ile özdeşleşmiş olmasının yanı sıra, aslında Lidyalılar tarafından bulunmamıştır. Paranın -bildiğimiz şekliyle- kullanılması Sümerlere tekabül etmekte. Belli bir zamana kadar arpalar, paranın yerine kullanılıyordu. Evet, ne kadar arpanız varsa o kadar zengindiniz ve bu zenginliği tarlalarınızdan elde edebiliyordunuz. Modern zamanın toprakta para yetiştirme heyulası bir zamanlar gerçek olabiliyordu. Tabii o dönemde işlerin nasıl yürüdüğünü tam anlamıyla bilmemekteyiz. Bahsi geçen biyolojik ticaret aracının yerini altın veya gümüş gibi homojen maddelere bırakması gecikmedi –Sümerlerden kalma gümüş şekeller vardır-, Lidyalılar para için kullanılan madenleri birleştirerek onları heterojen ve diğer saf maddelerden ayırt edilebilir hale getirdi. M.Ö. binyıllarda başlayan bu macera, M.S. 9. Yüzyıla kadar herhangi keskin bir devrim yaşamadan öylece devam etti. Bankacılık müessesesi tam da artan ticari ilişkiler ve büyük finansal adımlar atılması üzerine İslam imparatorluğunda kök salacak zemin buldu.

Bu konuda Bernard Lewis şunları yazar: “Sarraf, bütün Müslüman pazarlarında vazgeçilmez bir şahsiyet haline geldi. 9. Yüzyılda sarraf, sermaye sahibi zengin tüccarlara dayanmak suretiyle bankacı haline gelmiştir. O zaman merkezi Bağdat’ta, şubeleri imparatorluğun diğer şehirlerinde bulunan bankaları ve çek ile kredi mektupları gibi gelişmiş sistemin varlığını biliyoruz. Bu sistem o derece gelişmiştir ki, Bağdat’ta yazılan bir çek Fas’ta ödenebiliyordu.” Sistem öyle kullanışlıydı ki dönemin pazarlarında bile nakit para yerine çekler rağbetteydi ve kimse yanında dinar ya da dirhem taşımak zorunda değildi. Hatta imparatorluğun “Zamanın Bankerleri” isimli müesseseleri bulunmaktaydı ve bu müesseseler halifeliğe, ödenmemiş vergilere ipotek koyma yoluyla borç verebiliyordu. Sarrafların çoğunu Hıristiyan ya da Yahudiler oluşturuyordu çünkü İslam dininde faiz anlayışını mubah gören bir temel yoktu. Bankacılık çok geçmeden doğduğu bu yeri terk ederek gelişimini Batı’da tamamlayacaktı.

bankacılık

Bilimsel Devrim’in patlak vermesinden sonra ilgi çeken bir meslek grubu ortaya çıktı: Tüccarlık. Modern bankacılığın temellerini atan Avrupalı tüccarlar olmuştu ve onlar da bu gücü, geleceğe yatırım yapmak isteyen sermayecilerde bulmuştu. Böylelikle keşif için ihtiyacı olan parayı bulmak üzere bankalar kuruldu. Bankalar ise gelişmeye devam etti ve günümüzdeki kapitalist sisteme evrildi. Modern ekonomi ve geçmiş ekonomi arasındaki fark nedir? 16. Yüzyılda kişi başı düşen üretim yıllık 550 dolarken bugün bu oran neredeyse 9000 doları buluyor. Sebepse insanların birbirlerine olan güvenleridir.

Tüm dünya bankalarında bulunan paranın aslında sadece onda biri nakit haldedir. Geri kalanlarıysa hayali para birimleridir. Bu şu demek oluyor: Eğer bankada on milyon liranız varsa bu paranın sadece bir milyon lirası gerçekten bulunuyor. Diğerleriyse esasında var olmayan, fakat gidip istediğiniz zaman da bankanın, başka bir müşterisinden borcunu isteyerek size verdiği para yerine geçiyor. Eğer bankalar müşterilerine güvenmeseydi, sizin paranızı saklamak konusunda hiç de istekli olmazlardı. Basit bir örnekle güven ilişkisini açıklayalım.

bankacılık

Sizin bin liranız var ve bunu saklamak için A bankasını tercih ediyorsunuz. A bankasının ilk sermayesinin sizin verdiğiniz para olduğunu varsayalım. A bankasından B kişisi borç olarak bin lira istiyor, banka da sizin verdiğiniz parayı ona vadeli olarak veriyor ama paranız hala bankada mevcut. B kişisi bin lirayı alıp size olan borcunu ödüyor, siz de tekrar o parayı alıp bankaya giderek hesabınıza bir bin lira daha yatırıyorsunuz. Bankada iki bin liranız var ama gerçekte kasada sadece bin lira mevcut ve B kişisi o parayı ödeyemezse ya devlet bankaya yardım eder ya da paranız bankayla beraber çöker. Kanunlar, bankaların “hayali para” uygulamasını 9 defa daha yapmalarına izin verir. Eğer bankada parası olan herkes aynı anda paralarını isteseydi muhtemelen o banka çok geçmeden çökerdi. İşte insanların farkında olmadan diğer insanlara güvenmesi modern finansallığın temelini oluşturdu.

Modern Yoksulluk adlı yazımıza göz atmayı unutmayın.

Otağ oluşumu olan tarih sayfamızı takip etmenizi tavsiye ederiz.

Kaynakça:

  • Bernard LEWİS, Tarihte Araplar
  • Noah HARRARİ, Hayvanlardan Tanrılara Sapiens
  • Zeitgeist Addendum