arama

Dünden Bugüne Libya

  • paylaş
  • paylaş
  • Kutlay Ünlü

Son zamanlarda sık olarak duyduğumuz, yoğun olarak gündemimize düşen Libya, 2011’de Kaddafi’ye karşı çıkan ayaklanmadan sonra bir türlü istikrar sağlayamamış ve 2014’te BM gözcülüğünde yapılan seçimlerden beri 2. İç savaşa girmiştir. Söz konusu iç savaşın sebebi ve taraflar, tarafların tarafları gibi konular ele aldığımız bu yazıda önce Libya’nın coğrafi ve diğer özel durumlarından bahsederek başlıyoruz. Nitekim hemen ardından iç savaşın iki tarafından ve tarafların destekçisi olan devletlerden bahsedeceğiz.

İki bölümde ele alacağımız Dünden Bugüne Libya adlı yazımız, ikinci bölümde ise Türkiye-Libya ilişkilerinden, Türkiye’nin şu an Libya’da taraf olduğu hükümete ne gibi destekler verdiğini ve de stratejisinin ne olduğundan bahsedeceğiz.

Tüm okurlarımıza iyi okumalar diler, iyi kötü eleştirilerini ve merak ettikleri soruları sormalarını beklediğimi belirtirim.

LİBYA

Libya Akdeniz’in aşağı kıyılarında yer alan, doğuda Mısır; güneyinde Sudan, Çad, Nijer; batısında ise Cezayir ve Tunus’a komşu olan bir Kuzey Afrika ülkesi olup başkenti Trablus şehridir. Ülke çok %95 gibi bir oranı çöl ile kaplı olmakla beraber çöl kesimlerinin yaşamaya tam olarak elverişli olmaması sebebiyle nüfusun büyük çoğunluğu başkent Trablus ve kıyı bölgelerinde yaşamaktadır. Trablus da bir kıyı şehridir. Ayrıca ülkenin çöllerden ayrılan kısmı nedeniyle vatandaşların en yoğun yaşadığı şehir olduğu ve de turistik olması sebebiyle ülkenin en gelişmiş şehri diyebiliriz.

Libya
(Görsel 1: Google Maps-Libya’nın Uydu Görüntüsü. Burada Libya’nın bitki örtüsü daha net görünebilir.)

Libya’nın yüzölüçümü 1.775.500 m2 olup önemli ketleri Trablus, Bingazi, Misurata, Derne, Tobruk, el-Merc şehirleri ve ülkenin en verimli topraklarıysa Akdeniz kıyılarıyla iç bölgelerdeki vahaların bulundukları yerlerdir.

Birinci iç savaş tarafları, Kaddafi sonrası süreç ve UGH (Ulusal Geçici Konsey)

2011 yılında Kaddafi’ye karşı iç savaş başladığında muhaliflerin yanında NATO desteği vardı. Yani söz konusu ülkeler ABD, Fransa, BK, Türkiye, Yunanistan ve daha birçok ülke. Ancak Libya’da Kaddafi’ye saldıran ülkeler daha sınırlıydı. Öncelikle BM, 26 Şubat 2011 tarihinde 1970 sayılı karar ile Kaddafi’nin uyguladığı sivil şiddetini incelemek üzere komisyon kurulması kararı alınmış fakat daha sonra çatışmaların durmaması nedeniyle çeşitli ambargolar uygulanmıştır Akabinde iç savaşın hala durmaması üzerine BM, 1973 sayılı karar ile güç kullanımına yeşil ışık yakmışlardır. Sonunda da Libya’ya resmen ABD, İngiltere, Fransa, İtalya ve Kanada güç kullanarak müdahale etmişlerdir. Türkiye ise önce tarafsız kalmayı ve müzakerelerin sürdürülmesini talep etse de sonunda bahsi geçen operasyon ile birlikte UGK ’yi (Ulusal Geçiş Konseyi) tanıdı.

Nitekim Kaddafi’ye olan destek ise Rusya ve Suriye dışında birkaç ülke ile sınırlıydı.

Kaddafi yönetimi düştükten sonra UGK devrim sonrası yeni hükümet olarak başa geçti. UGK kendini en yetkili mercii ilan etmiş ve daha sonra BM’nin gözetiminde bir seçime gideceğini söylemiştir. Yapılan seçimler ile de birlikte 200 üyesi olan Genel Ulusal Kongre kurulmuştur.

UMH ne zaman kuruldu? Hafter kimdir? İkinci iç savaş nasıl başladı?

“AB, 17 Aralık 2015’te imzalanan Libya Siyasi Anlaşmasına tam destek vermektedir. AB, Fayyez al-Sarraj’ın başkanlık yaptığı Başkanlık Konseyinin kurulmasını memnuniyetle karşılar. AB, 13 Aralık 2015 tarihli Roma Bildirisinin, 23 Aralık 2015’de oybirliğiyle kabul edilen 2259 sayılı Karar yoluyla Güvenlik Konseyi tarafından onaylanmış olduğunu hatırlatır. AB ve Üye Devletleri, Libya’nın tek meşru hükümeti olarak Ulusal Uzlaşı Hükümetini (GNA) destekleyecek olup, mali ve ekonomik kurumlar dâhil tüm Libyalı kuruluşları GNA’nın yetkisini tanımaya çağırır. AB, 2259 sayılı Kararın tüm BM Üye Devletlerini, Anlaşma dışında olduğu halde meşru yetkili olduğunu iddia eden paralel kuruluşlara desteği ve onlarla resmi teması kesmeye çağırdığını hatırlatır.” (Avrupa Birliği: Libyaya İlişkin Konsey Kararları, 16.01.2016)

Yukarıda da görüldüğü üzere UMH’nin statüsü, BM’nin 2259 sayılı kararına dayanmaktadır. Kökeni 2011’deki muhalif kesime dayanıyor olup destekçileri Türkiye, Avrupa Birliği ve bazı uluslararası kurumlardır. ABD ve Fransa gibi ülkeler ise iç savaş sırasındaki muhalif kökenli bu UMH’yi desteklememektedir. İlginçtir, 2011’de ve daha öncesinde Kaddafi’yi devirmek için çabalayan ABD artık birazdan bahsedeceğimiz hem Kaddafi’yi hem de UMH’yi devirmek için çabalayan Hafter’i desteklemektedir. Daha ilginçtir ki 2011 isyanı sonrası ABD’ye, Kaddafi’ye karşı askeri güç uygulamak için adeta yalvaran Fransa’da Hafter yanlısı tutum sergilemektedir.

Halife Hafter. 1943 yılında Libya/Ecdabiye’de doğan ve Fircan Kabilesinden olan Hafter’in Kaddafi ile tanışıklığı 1964’te Bingazi Askeri Akademisine dayanıyor. Akademiden sonra çok sıkı ilişkileri olan Hafter ve Kaddafi neredeyse bundan sonra birbirlerinden hiç ayılmıyorlar. Hafter’in 1987’ye kadar olan askeri kariyeri şöyle; 1969’da Muammer Kaddafi’nin düzenlediği Fatih Devriminden sonra Mısır’da askeri eğitim, 1977’de Libya ordusunun çeşitli kademelerinde görev, aynı yılda Rusya’da askeri eğitim, 1981-86 arasında Tobruk’taki askeri birliklerin komutanlığı, 1986’da doğu bölgesi komutanlığı yapmıştır. Kaddafi’nin en güvendiği isimlerden olan Hafter, 1987’de Libya’nın Çad ile olan savaşında Çad’a esir düştü. Bundan sonra zaman zaman Hafter, Kaddafi’nin kendisini bilerek Çad’a gönderdiğini söyler. 1990’da CIA operasyonuyla Çad’dan çıkarılan Hafter, ABD’de 2011 yılına kadar CIA merkezinin bulunduğu Virginia bölgesinde ikamet etmiş olup ayrıca Libya tarafından 1993’ de Kaddafi’ye suikast girişimini düzenlemek iddiasıyla idam cezasına çarptırılmıştır. Hafter hayatının bundan sonraki 20 yılını Amerika’da geçirmiştir ve bu 20 yıllık süreci sadece Kaddafi’yi devirmek üzere planlar yaptığı söylenir.

Ve sürgün 20 yıl sonra artık sona erdi. Kaddafi devrildikten sonra ülkesine geri döndü. Ülkesinin kurtulmasını için kendisine birtakım yetkiler ve hatta ordu isteyen Hafter’in bu isteği Trablus’teki hükümet tarafından reddedilse de Tobruk tarafından destek görür. O da 2014’te Libya’daki seçimler ile birlikte yeniden halkı isyana teşvik etti. Ancak Trablus ve çevresinde nüfuzu çok derin değildi çünkü halk hala Hafter’in CIA ile bağlantısını hatırlamakta ve bu sebeple çekinmektedir. Yine de bu çağrı ülkenin bazı kesimlerinde etkili oldu ve Hafter, Mısır destekli isyancı grupların lideri oldu. Öyle ki zaman zaman Mısır lideri Sisi’ye övgüler dizdiği söylenir. Bundan sonra Libya’da iki merkez vardı. Bunlardan biri Hafter’in destekçisi Tobruk merkezli Temsilciler Meclisi ve onların silahlı kolu, lideri yine Hafter olan Libya Ulusal Ordusu ve Trablus’taki (başkent) BM’nin tanıdığı Milli Genel Kongre (MGK). Hafter 2014, 2016’da bazı küçük çaplı saldırlar gerçekleştirir ancak asıl 2. İç savaşın şiddetlenmesi 2019’dan itibaren hiç kesilmeden devam eder. Yukarıda bahsettiğimiz gibi, Hafter’in destekçisi ülkeler ise; Mısır, ABD, Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan, Fransa ve Rusya’dır. Hafter doğu ve batı bloğunun en büyük iki rakibi ABD ve Rusya’yı da bir araya getirmiştir.

Aşağıda hangi tarafın nereyi kontrol ettiğini görebiliriz.

Libya
(Görsel 2: Libya’da Son Durum. https://www.stratejikortak.com/2020/01/libya-son-durum-haritasi.html )
  • Kırmızı Alan: Hafter
  • Yeşil Alan: UMH
  • Mavi Alan: Yerel Güçler

Libya dünyanın en önde gelen petrol ve doğalgaz rezervine sahip yegane ülkelerden biri ki onun Akdeniz’e olan uzun sınırı dünyada ve tabi ki Türkiye’de önemli bir konuma getiriyor. Libya Kaddafi döneminde petrol şirketlerini yerlileştirmiş, yabancı şirketleri bünyesinden çıkarmıştı. Fakat şimdi bırakın şirketleri istikrar bile sağlayamamakta olan bu ülke, bugün Suriye gibi savaşın en şiddetlilerini yaşamaktadır. Doğu Akdeniz, Mavi Vatan mücadelesi için UMH ile ittifaka giriştiğimiz ve uğruna Libya sahalarına inerek uluslararası ve iç gündeme yoğun bir şekilde girdiğimiz bugünlerde kısa ve akıcı bir şekilde Libya’daki durumu incelemeye çalıştım. Bundan sonraki bölümümüzde Türkiye ve Libya arasındaki ilişkiyi inceleyerek yayıma sunacağız.

KAYNAKÇA

BBC, “Halife Hafter: Libya’nın Başkenti Trablus’u Ele Geçirmeye Çalışan General”, 30/12/2019, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-47852250

BBC, “Libya Yeni Meclis Başkanını Seçti”, 10/08/2012, https://www.bbc.com/turkce/haberler/2012/08/120810_libya_new_head

Diriöz, Ali Oğuz, “Libya’daki Politik Dönüşümün Sorunları ve Fırsatları”, ORSAM, Sayı 38, Cilt 4, s.67.

Euronews, “Libya’da siyasi dengeyi değiştiren General Halife Hafter kimdir?”, 31/12/2019, https://tr.euronews.com/2019/12/31/libya-da-siyasi-dengeyi-degistiren-general-halife-hafter-kimdir

Hürriyet, “Libya’ya Hava Ve Denizden Büyük Operasyon”, 20/03/2011 http://www.hurriyet.com.tr/dunya/libyaya-hava-ve-denizden-buyuk-operasyon-17316795

Kekilli, Emrah “Hafter’in Darbe Girişiminden BM Çözüm Taslağına Libya Siyaseti”, SETA, Sayı 152, 2016, s. 17.

Somerville, James, “Libya”, Temel Britannica, (İstanbul: Ana Yayıncılık, 1988), Cilt:11, s.246.